Aleje przydrożne pełnią szczególną rolę w kształtowaniu różnorodności biologicznej. Są ważne dla gatunków, które pierwotnie były leśne – aleje pełnią rolę ostoi dla gatunków, które zaadaptowały się do życia w krajobrazie ukształtowanym przez człowieka. Zadrzewienia liniowe są także ważne dla gatunków zależnych od terenów otwartych lub półotwartych. Występowanie  zadrzewień w postaci sieci o dużej ciągłości ułatwia przemieszczanie się różnych organizmów.

Wartość przyrodnicza alej rośnie wraz z wiekiem.  Im starsze drzewa tym większa liczba zasiedlających je organizmów, w tym rzadkich i zagrożonych. Szczególną wartość mają aleje na tyle stare, że wytworzyły się w nich dziuple. Od dziupli zależą liczne gatunki ptaków, nietoperzy oraz owadów, które wykorzystują je jako miejsca schronienia i rozrodu. Wiele z tych gatunków nie występuje nigdzie indziej, poza dziuplami starych drzew.
W Polsce największe skupiska starych drzew znaleźć można właśnie w alejach, gdyż prowadzona gospodarka leśna wyeliminowała większość starych drzew (średni wiek lasu to około sześćdziesiąt lat).

 

Zapraszamy do poznania chronionych gatunków związanych ze starymi drzewami.

>>> OWADY
>>> PTAKI
>>> NIETOPERZE
>>> POPIELICOWATE
>>> POROSTY

 

 Kruszczyca żeruje w starych drzewach

Drukuj

Grzyby wielkoowocnikowe

 

 

 

Przydrożne aleje, parki, stare ogrody, zadrzewienia śródpolne, a także drzewa rosnące na cmentarzach, przy obiektach architektonicznych, samotne drzewa na łąkach są miejscami występowania wielu gatunków rzadkich i chronionych gatunków grzybów. Zadrzewione enklawy w krajobrazie rolniczym (zadrzewienia, zarośla, aleje) są czysto jedynymi miejscami, w których mogą przetrwać i przeżyć gatunki leśne. Takie miejsca są bardzo cenne ze względu na sprzyjanie utrzymaniu różnorodności biologicznej na terenach odlesionych.

Część gatunków grzybów objętych ochroną ścisłą ma zdolność do przetrwania na siedliskach zmienionych przez człowieka i ich stanowiska powinny być szczególnie otaczane opieką i nieniszczone ze względu na ich rolę w ochronie gatunkowej grzybów poza terenami objętymi ochroną prawną (czyli poza parkami narodowymi, rezerwatami, użytkami ekologicznymi czy obszarami Natura 2000). Przy ocenie drzew do wycinki konieczne jest zwrócenie uwagi na to, czy nie są one zasiedlone przez gatunek chroniony. Oprócz tego warto mieć świadomość, że dane drzewo nie musi być zasiedlone przez nadrzewny gatunek chroniony, ale może rosnąć na stanowisku naziemnych gatunków chronionych, umożliwiając (poprzez tworzenie określonych warunków ekologicznych) przeżycie danego gatunku w tym miejscu.

Gatunki grzybów spotykane na drzewach alejowych:

1. *Ozorek dębowy Fistulina hepatica
Objęty ścisłą ochroną prawną, na polskiej czerwonej liście kategoria R – rośnie na dębach , przede wszystkim na dębie szypułkowym i bezszypułkowym . Jest słabym pa- sożytem, powodującym brunatną zgniliznę. Zasiedla prze- de wszystkim wiekowe, ponadstuletnie dęby, ale obserwowany jest też na drzewach młodszych. Stosunkowo często spotykany poza lasami, wyrasta w parkach, na cmentarzach, w alejach przydrożnych. Owocniki mają charaktery- styczny kształt, barwę i konsystencję. Są mięsnoczerwone o miękkiej konsystencji, przypominają wyglądem płat wątroby. Wyrastają najczęściej u podstawy pnia lub na nie- wielkiej wysokości. W celu stwierdzenia jego obecności konieczne jest prowadzenie obserwacji jesienią, od września do listopada. Owocnik widoczny jest przez kilka tygodni. Owocniki mogą pokazywać się co roku, jednak najczęściej obserwuje się jednoroczne lub kilkuletnie przerwy w ich pojawieniu się. Wraz z wiekiem drzew zwiększa się prawdopodobieństwo wystąpienia tego gatunku.

2. *Wachlarzowiec (flagowiec) olbrzymi Meripilus giganteus
Objęty ścisłą ochroną prawną – zasiedla drzewa należące do kilku gatunków. Przede wszystkim występuje na bukach , dębach i kasztanowcach . Spotykany jest też na klonach , lipach i jabłoniach . Tworzy duże owocniki w kształcie wachlarzy wykształcające się najczęściej u podstawy drzewa. Owocniki pojawiają się późnym latem i jesienią i są widoczne przez kilka tygodni, czasem ich resztki można dostrzec nawet wiosną następnego roku. Są łatwe do identyfikacji ze względu na rozmiary, kształt i kolor. Jeden owocnik składa się najczęściej z kilku do kilkunastu wachlarzowatych kapeluszy z krótkimi, bocznymi trzonami zrastającymi się w jeden wspólny trzon. Średnica takiego złożonego owocnika może dochodzić do 1 metra. Górna powierzchnia kapeluszy jest różnobarwna – brązowa, żółtobrązowa, beżowa, strefowana. Na spodniej stronie widać jasne rurki, które po uszkodzeniu czernieją. Wachlarzowiec jest jednym z najczęściej spotykanych poza lasami gatunków chronionych. Wraz z wiekiem drzewa wzrasta prawdo- podobieństwo jego wystąpienia. Oceny jego obecności dokonuje się późnym latem i jesienią, od sierpnia do listopada.

3. *Żagwica listkowata Grifola frondosa
Objęty ścisłą ochroną prawną, na polskiej czerwonej liście kategoria V – tworzy owocniki podobne do owocników wachlarzowca, ale o znacznie mniej- szych, liczniejszych, wachlarzowatych kapeluszach. Cechą odróżniającą te dwa gatunki jest też brak ciemnienia rurek na spodzie kapelusza u żagwicy. Występuje u podstawy dębów , rzadziej grabów , buków i brzóz . Okazałe owocniki pojawiają się co roku lub co kilka lat we wrześniu i październiku i są widoczne przez kilka tygodni. Żagwica stosunkowo rzadko spotykana jest poza lasami. Tak jak w przypadku poprzednich gatunków, tak - że ona zasiedla starsze drzewa.

4. *Lakownica żółtawa (lśniąca) Ganoderma lucidum
(Objęty ścisłą ochroną prawną, na polskiej czerwonej liście kategoria R) – zasiedla przede wszystkim dęby i gra - by , ale też klony , olsze i buki , a także sporadycznie śliwy . Owocniki tego gatunku są łatwe do rozpoznania. Nerkowaty, brązowoczerwony, twardy kapelusz wielkości kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów jest pokryty żywicowatą, błyszczącą substancją. U młodych okazów widoczny jest kontrastowo zabarwiony, żółto-pomarańczowy brzeg kapelusza. W trakcie wzrostu jasny brzeg ciemnieje i nie odróżnia się barwą od reszty kapelusza, a błyszcząca powierzchnia pokrywa się rdzawym nalotem zarodników. Charakterystyczną cechą jest też krotki, boczny trzon, również z żywicowatą substancją na całej długości. Owocniki pojawiają się latem i jesienią i są najczęściej widoczne co najmniej przez kilka miesięcy. Stare owocniki można tez znaleźć wiosną i latem następnego roku. Ten gatunek stosunkowo często wyrasta poza lasami, najczęściej w parkach, ogrodach i zadrzewieniach.

5. *Siedzuń sosnowy (szmaciak gałęzisty) Sparassis crispa
Objęty ścisłą ochroną prawną, na polskiej czerwonej liście kategoria R – pasożytuje przede wszystkim na sosnach. Rzadko jest spotykany poza lasami. Tworzy charakterystyczne kuliste owocniki składające się z niezliczonej ilości cienkich, kędzierzawo pofałdowanych, żółtych „listewek”. Owocniki tworzą się od sierpnia do listopada u podstawy sosen i, podobnie jak w przypadku poprzednich gatunków, wraz z wiekiem drzewa wzrasta prawdopodobieństwo jego wystąpienia. Owocniki widoczne są przez kilka tygodni. W lasach przy dębach i jodłach spotkać można blisko spokrewnionego siedzunia dębowego (S. brevipes) o jaśniejszych, grubszych i mniej pofałdowanych „listewkach”. Jest to gatunek rzadszy od siedzunia sosnowego i raczej niespotykany poza lasami.

6. *Błyskoporek podkorowy (włóknouszek ukośny) Inonotus obliquus
Objęty jest ochroną częściową ze względu na wartość użytkową, na polskiej czerwonej liście kategoria R. Rośnie przede wszystkim na brzozach, tworząc czarne, spękane narośla na pniach, na różnej wysokości. Narośla te, będące tkanką drewna przerośniętą płonnymi strzępkami grzyba, widoczne są wyraźnie przez cały rok.

Oprócz gatunków nadrzewnych aleje przydrożne, zadrzewienia śródpolne, zadrzewione cmentarze, parki itp. są miejscem występowania naziemnych gatunków chronionych niezwiązanych bezpośrednio z drzewami, ale z zespołem warunków panujących w takich siedliskach . W takich środowiskach spotyka się niektóre gatunki gwiazdoszy (Geastrum), np. gwiazdosza prążkowanego (G. striatum), g. wzniesionego (G. fornicatum), g. koronowatego (G. coronatum), g. brodaw- kowego (G. corollinum), g. rudawego (G. rufescens) oraz blisko spokrewnionego włosogwiazda czarnogłowego (Trichaster melanocephalus). W parkach znajdowano też podobną pokrojem gwiazdę wieloporową (Myriostoma colliforme). W zadrzewieniach śródpolnych spotykane są występujące wiosną smardze (mitrówki) półwolne (Morchella (Mitrophora) semilibera), a w alejach owocowych, parkach i zadrzewieniach – smardze jadalne (Morchella esculenta). Także purchawica olbrzymia (Langermannia gi- gantea) znajduje siedliska zastępcze w zaroślach, zadrzewieniach śródpolnych, alejach i parkach. Nie tylko gatunki grzybów chronionych kwalifikują dane drzewo do ochrony przed jego wycięciem. Wyrasta- ją tu też gatunki nieobjęte ochroną, ale umieszczone na czerwonej liście, np. pochwiak jedwabnikowy ( Volvariella bombycina ) (Kategoria zagrożenia R). Te i inne, często pospolite gatunki grzybów nadrzewnych, np. żółciak siarkowy (Laetiporus sulphureus), żagiew łuskowata (Polyporus squamosus), boczniak ostrygowaty (Pleurotus ostreatus) ułatwiają ptakom wykuwanie dziupli i stwarzają lepsze warunki do gniazdowania niż drzewa bez grzybów. Oddziaływanie enzymatyczne grzybni rozwijającej się w drewnie powoduje jego rozkład i powstawanie próchna. Tworzy się w ten sposób środowisko życia dla próchnojadów, w tym chronionej pachnicy dębowej. Koniecznie należy pamiętać, że grzyby nadrzewne rozwijają się wewnątrz pnia drzewa (grzybnia) i jednorazowe zaobserwowanie owocników wymienionych wyżej gatunków oznacza, że grzyb zasiedlił drzewo trwale. Owocniki są wytwarzane często nie co roku, ale z kilkuletnimi przerwami. Brak owocników nie oznacza braku grzyba.

Drzewa, na których rozwijają się gatunki chronionych grzybów, mają od kilkudziesięciu do kilkuset lat. Rozwój grzyba, zanim pokażą się owocniki, trwa od kilku do kilkudziesięciu lat. Dlatego trudno zrekompensować usunięcie takiego drzewa. Pożądanym działaniem jest stałe rozwijanie i uzupełnianie sieci alej i zadrzewień przydrożnych. W przypadku konieczności usunięcia drzewa z gatunkiem chronionym (dozwolone wyłącznie po wcześniejszym uzyskaniu odpowiedniego zezwolenia) zaleca się ścinanie go na wysokości około 1 metra i pozostawia- nie pniaka do naturalnego rozkładu. W wielu wypadkach na takich pozostałościach drzewa grzyby rozwijają się na- dal przez wiele lat. Grzyby pasożytnicze (m.in. wymienione powyżej) w miarę swojego rozwoju wpływają na kondycję drzewa, osłabiając je i tworząc wewnętrzne wypróchnienia. Konieczne są obserwacje drzew zasiedlonych przez grzyby i usuwanie zamie - rających konarów. W przypadku grzybów rozwijających się u podstawy drzew z czasem może być konieczne wycięcie osłabionego drzewa (w sposób zarekomendowany wyżej).

dr inż. Marzena Suchocka
PUNKT WIDZENIA DENDROLOGA

Działalność grzybów pasożytniczych powoduje zgnilizny, które obniżają wytrzymałość mechaniczną drewna i mogą powodować złamania lub wywrócenia drzew. Gatunki można podzielić na kilka grup pod kątem ich znaczenia dla statyki drzew. Pierwszą są saprotrofy żerujące na martwym drewnie – takie jak boczniak ostrygowaty Pleurotus ostreatus, który rozwija się na martwych drzewach, czasem na żywych – jako słaby pasożyt. Do pasożytów obligatoryjnych atakujących zdrowe drzewa należy żagiew łuskowata Polyporus squamosus, która powoduje intensywną białą zgniliznę. Po pojawieniu się owocników porażone drzewa zwykle szybko się wywracają lub łamią, czasem już po 2–3 latach. Podobnie żółciak siarkowy Laetiporus sulphureus, powodujący szybko postępującą brunatną zgniliznę twardzieli. Jednak obserwuje się także drzewa porażone tymi pasożytami, a niewykazujące oznak osłabienia przez kilkadziesiąt lat. Dlatego samo stwierdzenie obecności pasożyta nie może kwalifikować od razu drzewa do usunięcia. Sprawa się komplikuje, jeśli pasożyt osłabiający drzewo jest pod ochroną prawną. Chroniona lakownica żółtawa Ganoderma lucidum wywołuje białą zgniliznę i prowadzi do łatwego łamania się drzew, szczególnie gatunków o kruchym drewnie. Do grupy tej należą również chronione: wachlarzowiec olbrzymi Meripilus giganteus, powodujący intensywną białą zgniliznę korzeni i odziomka oraz błyskoporek podkorowy Inonotus obliquus . Każdy gatunek ma inną szybkość rozwoju, a co za tym idzie – rozkładu drewna. Czasami jednak proces ten trwa długimi latami i nie powoduje szybkiego osłabienia statyki drzewa. Charakterystyczne dla gatunku jest również miejsce, w którym rozwija się grzyb. Może to być nasada pnia i korzenie, pień lub nasada korony. Są również pasożyty przyranne, które pojawiają się po cięciach gałęzi. Znajomość specyfiki rozwoju gatunku grzyba pozwala na zastosowanie optymalnych zabiegów minimalizujących zagrożenia i pozwalających, o ile to możliwe, na pozostawienie drzewa wraz z jego chronionym „lokatorem” aż do końca ich życia.