Print

Tęgosz rdzawy

Tęgosz rdzawy (Elater ferrugineus) to jeden z największych europejskich gatunków z rodziny sprężykowatych (Elateridae). Chrząszcze z tej rodziny charakteryzują się wydłużonym kształtem ciała oraz umiejętnością wykonywania skoków po upadku na grzbiet. Umiejętności tej sprężykowate zawdzięczają swoją nazwę – czynność wygląda bowiem tak, jakby chrząszcze wykonywały ćwiczenia gimnastyczne określane jako „sprężynka”. Powszechnie znane są także larwy sprężykowatych, czyli drutowce, które odznaczają się wydłużonym i obłym przekrojem kształtem. Drutowce wielu gatunków sprężyków żyją w glebie i mogą powodować szkody w uprawach. Istnieje także grupa gatunków związanych z próchniejącym drewnem i spośród nich rekrutuje się właśnie tęgosz rdzawy.

Tęgosz rdzawy jest objęty w Polsce ochroną gatunkową i umieszczony został w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz na Czerwonej Liście Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce z kategorią VU – narażony na wyginięcie. Jest uważany za gatunek zagrożony także w innych krajach europejskich. Z tego względu znalazł się na czerwonej liście chrząszczy saproksylicznych Europy.

Tęgosz rdzawy uzależniony jest od dziupli drzew wypełnionych dużą ilością murszu. Rozwój larwalny przebiega w próchnowisku wewnątrz dziuplastych drzew liściastych zasiedlonych przez pędraki dużych gatunków z rodziny kruszczycowatych, głównie z rodzaju Osmoderma i Protaetia. W literaturze spotkać można informacje, że larwa tego sprężyka jest drapieżna i bardzo żarłoczna.

Metody inwentaryzacji tęgosza rdzawego

Tęgosz rdzawy jest gatunkiem trudnym do inwentaryzacji, jeśli polegać tylko na obserwacjach i poszukiwaniach w dziuplach. Szczątki chrząszczy i odchody larw nie są tak oczywiste w interpretacji jak w przypadków większych chrząszczy. Larwy dzięki kształtowi drutowca sprawnie przemieszczają się w próchnowiskach, dlatego trudno je odnaleźć. Dorosłym chrząszczom przypisywano aktywność nocną, co wskazywano jako dodatkowe utrudnienie w poszukiwaniach tego gatunku. Nic więc dziwnego, że tęgosz bywa uważany za gatunek skrajnie rzadki. Jak dotąd, w Polsce notowany był jedynie lokalnie i w niewielkich liczebnościach, przy czym znaczna część danych o występowaniu tego chrząszcza dotyczyła XIX i pierwszej połowy XX wieku. W ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat gatunek ten wykazany został zaledwie z kilkunastu stanowisk, stąd uzasadnione wydawało się podejrzenie drastycznego zmniejszania się wielkości populacji. Obecnie wiadomo, że gatunek występuje znacznie częściej niż się do tej pory wydawało.

Wysoce skutecznych narzędzi w inwentaryzacji tęgosza dostarczyły badania nad komunikacją feromonową u tego gatunku. Po odkryciu, że feromonem pachnicy – ofiary tęgosza – jest dekalakton, zaczęto stosować syntetyczny dekalakton w monitoringu pachnicy. Okazało się wtedy, że feromon ten wabi także tęgosze. A zatem drapieżnik wykorzystuje feromon produkowany przez swoją ofiarę jako sygnał jej obecności.

Feromon wydzielany przez samice w celu zwabienia samców został zidentyfikowany jako mieszanina 4 estrów. Późniejsze badania dowiodły, że tylko jeden z nich posiada wystarczającą aktywność, aby być z powodzeniem wykorzystywany do wabienia samców tęgosza. Co ważniejsze, skuteczność tej substancji przewyższa rząd wielkości skuteczności dekalaktonu. Substancja nie jest jednak dostępna w handlu i musi być syntetyzowana na zamówienia, tak więc trudniej ją pozyskać celem prowadzenia inwentaryzacji terenowych.

W przeciwieństwie do pachnicy tęgosz rdzawy jest gatunkiem dość dobrze latającym, dzięki czemu pojawia się bardzo szybko przy przynęcie. Zazwyczaj w alei zasiedlonej przez tego sprężyka pierwsze chrząszcze wpadają do wystawionej pułapki z feromonem płciowym jako przynęta niemal w chwili jej wystawienia.

Optymalnym terminem do odłowów tęgosza jest lipiec. Pojaw kończy się zwykle w pierwszej dekadzie sierpnia. A zatem czas lotu postaci dorosłych tęgosza jest niemal taki sam jak u pachnicy, dlatego odłowy obydwu gatunków można ze sobą łączyć.

Problemy ochrony tęgosza rdzawego

Z uwagi na podobne wymagania siedliskowe postępowanie w przypadku ochrony tęgosza rdzawego powinno być sprzężone z działaniami ochronnymi opisanymi dla pachnicy dębowej i kwietnicy okazałej.

 Tęgosz rdzawy to gatunek żyjący w starych drzewach

 

Artykuł pochodzi z książki "Aleje - skarbnice przyrody".

Fot. A. Oleksa