Print

Kwietnica okazała

Kwietnica okazała (Protaetia aeruginosa) jest jednym ze 100 gatunków chrząszczy żyjących w dziuplach drzew. Owad ten należy do dość licznej w gatunki rodziny poświętnikowatych (Scarabaeidae), podrodziny kruszczycowatych (Cetoninae) – tej samej, do której przynależą pachnica dębowa, wepa marmurkowana czy pospolita kruszczyca złotawka. Kwietnica jest chrząszczem dość sporych rozmiarów – postacie dorosłe mogą osiągać wielkość 10–34 mm, pędraki zaś 65, a nawet 70 mm. Cechą wyróżniającą kwietnicę okazałą spośród innych kruszczycowatych jest lśniący, metalicznozłotawo-zielonkawy połysk ciała (niekiedy z czerwonawym lub niebieskawym odcieniem). Ponadto posiada ona charakterystyczny kwadratowy naudustek, obrzeżone na całej długości boki przedplecza, wyraźnie wyodrębnioną, dużą, trójkątną tarczkę z zaokrąglonym wierzchołkiem oraz brak jakichkolwiek jasnych/aksamitnych plamek czy przepasek na pokrywach. Po stronie brzusznej charakterystyczne dla kwietnicy są nieowłosiony, duży, gładki i pozbawiony poprzecznego żeberka wyrostek śródpiersia oraz stopy zakończone nierozszczepionymi pazurkami. Larwy kwietnicy są białe, posiadają dobrze wyodrębnioną puszkę głowową oraz 3 pary odnóży krocznych. Od innych Cetoninae odróżniają się morfologią i liczbą szczecin położonych na spodniej stronie segmentu odwłokowego (tzw. raster). Kwietnicę okazałą cechują szerokie szczeciny o słabo zaostrzonych wierzchołkach (przytępionych/zaokrąglonych) w liczbie 14–18. Ponadto ich czoło i nadu stek jest wyraźnie pomarszczony, a przetchlinki na segmentach 1, 8 i 9 wyraźnie większe od pozostałych.

Gatunek ten preferuje do zasiedlania drzewa liściaste, posiadające odpowiednie do rozwoju tego chrząszcza wewnętrzne próchnowiska. Wykazywana była z przerzedzonych i dobrze nasłonecznionych terenów leśnych, ale także z zadrzewień przydrożnych (aleje, szpalery), parkowych czy nadrzecznych, głównie w południowej i środkowej Polsce. Kwietnica okazała najczęściej zasiedla dęby, rzadziej topole, czereśnie, lipy, buki czy wiązy i wierzby. W Polsce dorosłe owady spotkać można od końca kwietnia nawet do połowy września. Rójka przypada na czerwiec/lipiec. Dorosłe chrząszcze latają zdecydowanie lepiej i szybciej niż pachnica dębowa. Odżywiają się głównie wyciekającymi sokami drzew lub fermentującymi owocami. W odróżnieniu od np. kruszczycy złotawki bardzo sporadycznie odwiedzają kwiaty, by pożywiać się nektarem lub pyłkiem. Larwy do rozwoju potrzebują zmurszałego substratu drzewnego i butwiejącego drewna znajdujących się w dziuplach drzew.

Kwietnica okazała jest jednym z zaledwie 2 gatunków chrząszczy (obok pachnicy dębowej) z rodziny poświętnikowatych objętym prawną ochroną w Polsce. Jej status ochronny zagwarantowany jest rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Ponadto gatunek ten wymieniony jest na Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych wyginięciem z kategorią VU – narażony (Pawłowski et al. 2002). Taki stan rzeczy związany jest głównie z zanikiem siedlisk życia tego gatunku, wynikającym z wycinania starych, wiekowych drzew i brakiem ciągłości w odniesieniu do różnowiekowej struktury powierzchni leśnych, co dawałoby w efekcie trwałość siedliska.

Metody inwentaryzacji kwietnicy okazałej

Kwietnica okazała ze względu na swój skryty charakter życia i rozwoju, a także trudno dostępne miejsca żerowania larw jest gatunkiem stosunkowo trudnym do zaobserwowania. Stąd wciąż tak niewiele wiemy o rozsiedleniu oraz biologii i ekologii tego gatunku w Polsce.

Poszukiwanie kwietnicy okazałej opiera się na trzech rodzajach czynności: poszukiwanie śladów obecności kwietnicy w dziuplach, obserwacjach postaci dorosłych w otoczeniu dziupli oraz obserwacjach szczątków postaci dorosłych w bezpośrednim sąsiedztwie drzew. Zalecaną metodą oceny poziomu zasiedlenia zadrzewień przez kwietnicę jest skrupulatne przeszukiwanie otoczenia drzew w celu obserwacji postaci dorosłych lub ich szczątków (w sposób opisany w artykule dotyczącym pachnicy).

Ostatnia publikacja poświęcona kwietnicy wskazuje, że najwięcej stwierdzeń gatunku poczyniono na podstawie zaobserwowanych osobników żywych lub martwych (lub ich szczątków). Fakt ten nie dziwi, gdyż ze względu na charakterystyczną morfologię postaci dojrzałych oznaczenie do gatunku nie powinno sprawiać większego problemu. Zdecydowanie gorzej wygląda oznaczanie na poziomie larwalnym, gdzie potrzebne jest już dość spore opatrzenie i dobra znajomość cech odróżniających kwietnicę od innych gatunków z podrodziny Cetoninae (morfologia i liczba szczecin na tzw. rastrze oraz czoła, naudstka i przetchlinek na 1, 8 i 9 segmencie ciała). Z uwagi na niewielkie różnice pomiędzy gatunkami oznaczanie gatunku na podstawie odchodów pędraków jest jeszcze trudniejsze, dlatego też ta metoda nie jest zalecana w przypadku inwentaryzacji gatunku w terenie. Z tego też względu najlepszym okresem do inwentaryzacji kwietnicy powinien być okres rójki (czerwiec/lipiec, do sierpnia), kiedy to można zaobserwować aktywne osobniki np. w locie w koronach drzew, w sąsiedztwie dziupli czy miejsc wycieku soków z drzew.
Zalecane jest wykonanie zdjęć i skonsultowanie ich z entomologiem.

Problemy ochrony kwietnicy okazałej

Podobnie jak w przypadku pachnicy dębowej czy kozioroga dębosza, głównym problemem dla ochrony gatunku jest zanik (kurczenie się) siedlisk dogodnych do zasiedlenia, zapewniających optymalny rozwój zakończony przepoczwarzeniem się pędraków w kolejne pokolenie, zdolne do rozrodu postaci dorosłych. Dotychczasowe obserwacje pokazują ścisły związek kwietnicy ze starymi dziuplastymi dębami. Zatem ochrona gatunku powinna w sposób zaplanowany i długofalowo obejmować działania z jednej strony zapobiegające usuwaniu aktualnie bądź potencjalnie zasiedlonych drzew, a z drugiej na podejmowaniu aktywności zmierzającej już dziś do tworzenia siedlisk dogodnych do zasiedlenia przez kwietnicę za kilkadziesiąt lat. W procesy kształtowania przestrzeni dla kwietnicy zaangażowani powinni być zarządcy dróg i cieków wodnych (aleje, szpalery), leśnicy (obszary leśne o różnowiekowej strukturze, odpowiednio nasłonecznione i przerzedzone), naukowcy (wiedza o wymaganiach ekologicznych i rozsiedleniu gatunku) oraz instytucje odpowiedzialne za ochronę przyrody (wydawanie zaleceń i decyzji, opiniowanie wniosków), a także organizacje pozarządowe (edukacja społeczeństwa, realizacja projektów ochrony).

Z całą pewnością dla przetrwania kwietnicy (podobnie jak w przypadku pachnicy) powinny zostać podjęte w zasadzie trzy czynności:
• identyfikacja aktualnych i potencjalnych ostoi gatunku,
• ochrona zasiedlonych drzew oraz drzew stanowiących potencjalne siedlisko gatunku,
• odtwarzanie ciągów migracyjnych pomiędzy istniejącymi stanowiskami poprzez sadzenie zadrzewień.

Artykuł pochodzi z książki "Aleje - skarbnice przyrody".